![]()
|
Llyfr Coch Hergest
The Red Book of Hergest is the most complete and extensive extand collection of early Welsh prose and poetry.
The Llyfr Coch Hergest (Rd Book of Hergest) is an extensive collection of Welsh mythologies, histories, learned texts and poems now housed in Oxford's Bodleian Library. The volume was compiled around 1400 and represents everything that a noble-born person in Welsh society should know. As such there are works on husbandry, proverbs, language, astrology, medicine and history contained in this volume as well as the mythologies and poems that most people are familiar with (the Red Book contains the most complete version of the Mabinogion, for example). |
![]()
|
The Llyfr Coch is both the most complete and the most impressive extant collection of Cymric prose and poetry. It is currently housed in the University of Oxford's Bodleian library and the (incomplete) digital image of this can be found here. These images are of very high quality, excellent if you want to consult with the original.
Judging from the language and orthography the Red Book was probably copied somewhere between 1375 and 1425. The Mabinogion and the romances seem to have either been copied directly from the Llyfr Gwyn Rhydderch or from its direct antecedent volume. Other components in the volume show a strong Norman influence and post-date the Llyfr Gwyn.
The history of the Llyfr Coch is far better attested than that of the Llyfr Gwyn perhaps because it has passed through fewer hands. The discovery, in a Cymric manuscript housed at the Philadelphia, Pa, public library, of a record by Hywel Fychan fab Hywel Goch of Buellt (Builth) states that he was commissioned by Hopcyn ap Tomos ap Einion (c. 1330–>1403) to copy much of the important Cymric literature currently available, into a single volume. Though the MSS itself is in many hands; the work was probably initiated and overseen by Hywel Fychan. Hopkyn ap Tomos lived near Ynysforgan and was interested in poetry and literature. Deeply learned he assembled a large collection of manuscripts; though his tastes, for the time, were rather conservative (which probably explains why there are no poems by Dafydd ap Gwilym in the Llyfr Coch. He was also interested in the bardic traditions, in divining the future and was a Master of Brut, a body of Cymric prophetic lore. For this reason he was called to Caerfyrddin by Owain Glyndŵr in 1403 to prophesy what was going to happen in the ensuing conflict between the Cymry and the English.
There are several odes to Hopcyn in the Llyfr Coch undoubtedly included because of his patronage. Hopcyn ap Tomos' son Tomos inherited the estate in 1408 which would therefore seem to be Hopcyn's likely date of death. He was succeeded by his own son Hopcyn. This was the time of the Wars of the Roses and this Hopcyn took the Lancastrian side. At the battle of Mortimer's Cross in 1461 he fought for Henry VI (the losing side) and as a results his lands and possessions were forfeit in 1464 to the Vaughans of Tretower. These possessions included the library and the Llyfr Coch
About a year later (1465) and the manuscript finds its way to the library of Plas Hergest (Hergest Court) in Herefordshire in the Welsh Marches and there it remained until the seventeenth century.
In 1701 it was presented to Jesus College, Oxford as a gift from the Rev. Thomas Wilkins, Llanblethian, Morgannwg. It seems that on February 17, 1701 Thomas Lhuyd pays for the manuscript to be re-bound but 'forgets' to return the volume which Thomas Wilkins finds in his possessions in 1714 and returns it to Jesus College. The volume is re-bound in moroccan leather in 1851 and was subsequently re-housed in the Bodleian Library of the University of Oxford.
The book was named for its red binding and for the library of Hergest where it spent the majority of its existence.
The manuscript is bicolumnar, written in vellum, with each column labelled 1-1442 inclusive
Contents are as follows [remember to downlaod and install my Mabinogi Celtic font before viewing the original Cymraeg Canol {middle Cymric} text otherwise the special characters won't appear]:
Folios iii-iv: beginning of Dares Phrygia in a later hand.
Folios v: blank
Folio vi: a brief index in a late hand
Folios vii-ix: blank.
The contents of the book are thus:
| Cymraeg Canol | Cymraeg Cyfoes | English | |
| Columns | Cynnhwysiawn | Cynnwys | Contents |
|
Y Brut — The Histories: |
|||
| 1–30 | Dares Phrygius | Ar Gwymp Troy | On the Fall of Troy |
| 31–230 | Ystorya Brenhined y Brytanyeit | Hanes Brenhinoedd y Brython | The History of the Kings of Britain |
| 230–367 | Brut y Tywyssogyon | Cronicl y Tywysogion | The Chronicle of the Princes |
| 367–377 | Gildas: Ran De Excidio et Conquestu Britanniae | Gildas: Rhan o " Andwyaeth a Goruwchafiad Prydain" | Gildas: Excerps from "Ruin and Conquest of Britain" |
| 377–380 | Cantreuoed Cymry | Cantrefoedd Cymru | The Counties of Wales |
| 381–497 | De Carolo Magno | Siarlymaen Fawr | Charlemagne the Great |
| 502–516 | Ymago Mundi | Delw'r Byd | Image of the World |
| 516–518 | Cronicl Fer | Cronicl Fer | A Brief Chronicle |
| Amrywiaeth — Miscellania: |
|||
| 520–527 | Cynghor Gwr doeth yw Fab | Cyngor Gŵr doeth i'w fab | Advice from a Wise Man to his Son |
| 527–555 | Chweldeu seith Doethyawn Rufein | Chwedlau Saith Doethon Rufein | The Legends of the Seven Sages of Rome |
| 555–571 | Breudwyt Ronabwy | Breuddwyd Rhonabwy | The Dream of Rhonabwy |
| 571–577 | Proffwydolyaeth Sibli doeth | Proffwydoliaeth Sibil doeth | Prophecies of the Wise Sybil |
| 577–583 | Kyuoessi myrdin a gwendyd ychwaer | Proffwydoliaeht Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer | Dialogue Between Myrddin and His Sister, Gwenddydd |
| 584 | Gwasgargerd vyrdin yny bed | Gwasgargerd Myrddin yn ei fedd | Lament of Myrddin in his Grave |
| 585 | Hynn a Dywawt Seint Awstin am Dewder y Dayar | Hynn a Ddywedodd Seint Awstin am Drwch y Ddaear | That Which St Austen Said Concerning the World's Width |
| 585 | Hynn a dywawt yr Eneid | Hyn a Ddywed yr Eneid | That Which the Sould Said |
| 585–588 | Proffwydolyaeth yr Eryr | Proffwydoliaeth yr Eryr | Prophecy of the Eagle |
| 588 | Tri Dynyon a Gawssant Gampeu Adaf | Tri Dyn a Gawssant Nerth Addaf | Three Men who received the Might of Adam |
| 588–590 | Pann aeth llu y lychlyn | Pan Aeth Llu i Lychlyn | When a Host Went Up to Scandinavia |
| Y Trioed — The Triads: |
|||
| 590–596 | Trioedd Ynys Prydein | Trioedd Ynys Prydain | The Triads of the Island of Britain |
| 596–596 | Trioed y meirch | Trioed Y Meirch | The Triads of the Horses |
| 596–598 | Trioed ynys prydein 2 | Trioed Ynys Prydain 2 | The Triads of the Island of Britain 2 |
| 598–600 | Trioed heuyt yw y rei hynn | Trioed yw y rhain, hefyd | These Also are Triads |
| 600–05 | Enweu Ynys Prydein | Enway Ynys Prydain | The Names of the Isle of Britain |
| Rhamanteu — Romances |
|||
| 605–627 | Ymgyrch Siarlymaen i Ieruusalem | Ymgyrch Siarlymaen i Jeriwsalem | The Expedition of Charlemagne to Jerusalem |
| 627–655 | Chwedyl Tarlles y Ffynawn | Chewdl Iarlles y Ffynnon | The Lady of the Lake |
| 655–697 | Historia Peredur fab Efrawc | Hanes Peredur fab Efrawg | The History of Peredur son of Efrawg |
| 697–705 | Breudwyt Macsen Wledic | Breuddwyd yr Ymherawdwr Macsen | The Dream of Emperor Maximus |
| 705–710 | Cyfranc Llud a Lleuelys | Antur Lludd a Llefelys | The Adventure of Lludd and Llefelys |
| Pedeir Keinc y Mabinogi — The Four Branches of the Mabinogi | |||
| 710–726 | Pwyll Pendeuic Dyuet | Pwyll Pendefig Dyfed | Pwyll, Lord of Dyfed |
| 726–739 | Branwen uerch Llyr | Branwen uerch Llŷr | Branwen, Daughter of Llŷr |
| 739–751 | Manawyddan fab Llyr | Manawyddan mab Llŷr | Manawyddan, Son of Llŷr |
| 751–769 | Math uab Mathonwy | Math fab Mathonwy | Math, son of Mathonwy |
| Ramanteu Eraill — Other Romances | |||
| 769–810 | Chwedyl Gereint fab Erbin | Rhamant Gereint fab Erbin | The Romance of Gereint, son of Erbin |
| 810–845 | Culhwch ac Olwen | Culhwch ac Olwen | Culhwch and Olwen |
| 845–928 | Ystoria Bown o Hamptwn | Chwedl Befis o Hamptwn | The Tale of Bevis of [South]Hampton |
| Amrywyaeth — Miscellania | |||
| 928–964 | Meddygion Myddfai | Meddygon Myddfai | The Physicians of Myddfai's Herbal |
| 964–975 | Diharebeu | Diharebau | Proverbs |
| 975–998 | Ymago Mundi | Delw'r Byd | Image of the World |
| 998–999 | "A chyt traetho athrawon gerd or sygneu yssyd yn Zodiacus" | A'r hyn a draethir y prifeirdd o arwyddion y Sodiac | And that which the chief bards predicate from the signs in the Zodiac |
| 999–1019 | Brut y Saesson | Cronicl y Saeson | The Chronicle of the Saxons |
| 1020–1022 | ymatcrec llywelyn a gwrnerth | Ymddiddan Llywelyn a Gwrnerth | The Dialogue of Llywelyn and Gwrnerth |
| 1023–1025: | (gwac) | (gwag) | (blank) |
| Barddonieith — Poetry | |||
| 1026–1027 | Eiry mynyd gwynt am berth | Mynydd eirog, gwynt drwy'r berth | Snowy mountain, wind through the hedge |
| 1028–1029 | Eiru mynyd gwynn pob tu | Eira Gwyn y Mynydd ar bob llaw | The White Mountain Snow on all Sides |
| 1030 | Bit goch crib keilyawc | Bydd crib y ceiliog yn goch | Let the cock's comb be red |
| 1031 | Gnawt gwynt or deheu | Natur gwynt or de | The Nature of the South Wind |
| 1031–1032 | Kalangaeaf kalet grawn | Calan gaeaf caled y grawn | Winter Calend, hard the grain |
| 1032 | Baglawc byd in bagwy onn | Manglu coes yn fagl yr onn | Entangling a leg Is the Ash's Snare |
| 1033 | Gorwyn blaen onn | Gorwyn blaen onn | "Bright are the Ash-tops" |
| Canu Llywarch Hen — The Poems of Llwyarch the Old: | |||
| 1034 | Goreiste ar vrynn aeruyn uym bryt | Esstedd ar gopa bryn yn ymladd fy mhryd | "Sitting High Upon a Hill, battling my aspect" |
| 1036 | Kynn bum kein vaglawc bum | Cynt bum gain o goes | "I Was Formerly Fair of Limb" |
| 1039 | Dym kywardyat unhwch | Unhwch o Ddunawd ac Urien | Unhwch of Dunawd and Urien |
| 1041 | Maen wynn tra vum yth oet | Maenwynn pan oeddwn dy oed... | "Maenwynn, When I was Your Age..." |
| Cerddi Eraill — Other Poetry | |||
| 1042 | Panet anet gereint oed agoret pyrth y nef | Pan Aned Geraint Agorwyd Prrth y Nef | When Gereint was boorn the doors of heavens opened |
| 1043 | Katwallawn kynn oe dyot | Cadwallon | Cadwallawn |
| 1044–1049 | Canu Heledd | Canu Heledd | The Heledd Cycle |
| 1049 | Gyfercheis gogyfarchaf gogyfuerchyd | Cyfarchais a rhydd gogyfarch | I Have Freely Greeted |
| 1050 | Mal rot yn troi tramhweileu | Fel roedd yr olwyn yn troi | Like a Turning Wheel |
| 1051 | Mochdaw byd yngryt yngwedyf carant | Yn fuan bydd y câr yng ngwaedd y frwydyr | Soon the kinsmen shall be in the Shout of War |
| 1051 | Llynges von dirion direidi | Llynges Mŵn gwlad direidus | The Fleet of Mona, mischievous land |
| Crist iessu llwyr uedu lleuuer cristawn | Iesu Grist cyflawn feddu goleuad Cristion | Christ Jesus, wholly possessed of the Light of Christianity | |
| 1053 | Mor yw gwael gwelet | Cyn waeled yw gweld | How Dismal it Is to See |
| 1054 | Prif Cyuarch Taliessin | Cyfarch Cyntaf Taliesin | Taliesin's First Adddress |
| 1055 | Gossymdeith Llefoet Wynebclawr | Gorymdeith Llefoed Wynebglawr | The Viaticum of Llevoed Wynebglawr |
| 1057–1083 | Diharebeu | Diharebau | Proverbs |
| 1085–1116 | Kymdeithas Amlyn ac Amic | Cymdeithas Amlyn ac Amic | The Fellowship of Amlyn and Amic |
| 1117–1143 | Gramadec Cymreic | Gramadeg Cymraeg | A Welsh Grammar |
| Cerddi Eraill — Other Poetry | |||
| 1143–1143 | Mawr awr y dawn a dcynn | ||
| 1143–1144 | Dir vyd yn bronn kyt boet breuawl byt | ||
| 1144–1144 | Er mab kyuarchaf rwydaf vy reen | ||
| 1144–1145 | Reit yw ynndillwng tyllued pressent | ||
| 1145–1146 | Goreu yw y dyn diw ynyt peri | ||
| 1146–1146 | Goganawl arglwyd gogonawl | ||
| 1146–1147 | Kyuarchaf y duw dwywawl weini | ||
| 1147–1147 | Ambo y gan duw ambo trugared | ||
| 1147–1148 | [R]eidaf oed ynn reithaf | ||
| 1148–1149 | Duw arglwyd erglyw dy volyant | ||
| 1149–1149 | Reen riedawc rwysc kyuerthi rex | ||
| 1149–1150 | Divri diwroed dyhed diheu | ||
| 1150–1150 | Goreu gwaradret goredwyn faw | ||
| 1150–1150 | Eidunyant y dyn y dwyn ar uoes | ||
| 1150–1150 | Einyoes enryded rac llu annweir | ||
| 1150–1151 | Geir garwffraeth gwaeth gweith | ||
| 1151–1151 | Yn hyt yn hedwch hawd bwyf oe glas | ||
| 1151–1153 | Mab anrodet . mab mat anet . dan y breinheu | ||
| 1153–1154 | Gwaret arnaf naf nawd am rodych | ||
| 1154–1157 | Goruchel duw golochir ym pob vn | ||
| 1158–1159 | Moli duw yn dechreu a diwed | ||
| 1159–1159 | Yn enw domini meu y moli . mawr y molawt | ||
| 1159–1160 | Ponyt gwann truan trymder pechadur | ||
| 1160–1161 | Nawd y tat ar mab rat rof amgalon | ||
| 1161–1162 | Y gwr anrodes rinnyeu ardanawt | ||
| 1162–1165 | E duw yn gyntaf y kyuarchaf | ||
| 1165–1166 | Duw dinac dias tagneued | ||
| 1166–1166 | Mis med treis nys treid ysgereint | ||
| 1166–1167 | Pylgeineu radeu amrodir | ||
| 1167–1166 | Ennwic dyn ael yth erbyn | ||
| 1166–1168 | Can uod duw yt vun y dilenn. | ||
| 1168–1168 | Perchenn cor kerd woscor wasgawt. | ||
| 1168–1169 | Pennyadur kerygyl keressyt. | ||
| 1169–1169 | Pennydwr pennaf y greuyd. | ||
| 1169–1169 | Prydyd wyf rac prydein dragon. | ||
| 1169–1172 | Deudeng grad benn berchenn brad briodawr. | ||
| 1172–1175 | Ar arglwyd kyfrwyd kyfreithgar wledic. | ||
| 1176–1176 | Nyt ynat neb drut uy drefnwy. | ||
| 1176–1178 | Duw dewin gwertheuin wryrtheu. | ||
| 1178–1178 | Portheist yr pymoes gloes glassveireu. | ||
| 1178–1179 | Gwedy duwedut gan annwyt greu. | ||
| 1179–1180 | Peryf nef pura vyg keudawt | ||
| 1180–1181 | Adef nef neirthyat oth rat boet rwyd | ||
| 1181–1182 | Gossymwy tramwy tromdigued. | ||
| 1182–1183 | A duw am troffwy om trasalwder. | ||
| 1183–1183 | Diffreidyat mawr rat mawr dewis gyfieith. | ||
| 1183–1184 | Awrawt pymoes byt o rerthiwet. | ||
| 1184–1184 | Truan a annyan ynni o ampwyll. | ||
| 1184–1185 | Estwyll a ystyrywys deus defnyd. | ||
| 1185–1185 | Tragywydawl duw tragyuanwyf. | ||
| 1185–1185 | Teilyndawt a dawt adef gwivin. | ||
| 1185–1185 | Gordynn ae tremyn dramyr drefret. | ||
| 1186–1186 | Am rodho douyd dedwyd deweint | ||
| 1187–1187 | Y vreint wrth y vryt y vreinawc | ||
| 1187–1188 | Breinyawl vyth uydaw pan delwyv euo | ||
| 1188–1189 | Archaf rec yn dec a digeryd wyf. iv. | ||
| 1189–1189 | O vedru canu coeth anrec y hael | ||
| 1189–1190 | Rymedylyeis y hynn y honni | ||
| 1190–1190 | Duw a volaf yr eiryolet ym | ||
| 1190–1191 | Ny chronnes rodes radeu wallofyat | ||
| 1191–1191 | Kynn syrthei vrwynen ar urynneu o nef | ||
| 1191–1192 | Y gwr a uolaf gwir ogoned ny wnaeth | ||
| 1192–1193 | Och hyt ar vrenhin vreint ucheldaw | ||
| 1185–1185 | Gordynn ae tremyn dramyr drefret. | ||
| 1194–1194 | Caraf benn raith cor aryannweith | ||
| 1195–1196 | Duc morwanec dec o du gaeaf | ||
| 1196–1196 | Doeth delw vyw vy llyw llyryon | ||
| 1197–1198 | Duc mor kor kywir delw vyw llyw | ||
| 1198–1198 | Doeth delw ner aber wybvr vwchel | ||
| 1199–1200 | Meu ymoralw o bwyll disalw | ||
| 1200–1200 | Merch mam veir o diweir waet | ||
| 1200–1201 | Arlwyr waret grist ythanet | ||
| 1201–1202 | Archaf gulwyd diwaradwyd | ||
| 1202–1202 | Baltassar gynnar gennat duc anrec | ||
| 1203–1204 | Moliant Tudur ap Gronwy | Moliant Tudur ap Gronwy | In Praise of Tudur son of Gronwy |
| 1204–1205 | Gweleis lewdoeth hael gwiwlwys | ||
| 1206–1207 | Trosses ym grym Grist oe deith ueith | ||
| 1207–1209 | Awdur hael eglur heul ogled a lloer | ||
| 1209–1210 | Arglwyd didrist grist gwir dist gwarder | ||
| 1210–1210 | Aer vyngkwyn echwyn och ar gyhoed | ||
| 1210–1211 | Doeth y bleit eirchyeit erchyll | ||
| 1211–1211 | Claf yw ner niuer nevawl eur anaw | ||
| 1211–1212 | Oth hireint eurvreint aervrat aryneic | ||
| 1212–1212 | Os claf modur mawred gar | ||
| 1212–1212 | Och vi arglwyd rwyd rwysc natur | ||
| 1213–1213 | Llaryeid ueir gyweir digywyt | ||
| 1213–1213 | Meir mawr dristit byt bryt a bryderaf | ||
| 1213–1214 | Arglwyd rwyd ab ryd tangneved | ||
| 1214–1215 | Ardwyreaf naf a ner engylyon | ||
| 1215–1216 | Arglwyd duw erglyw eurglaer vannyeu | ||
| 1216–1216 | Llorof brenhinawl doeth dewinawl | ||
| 1216–1217 | Cor eurdar urdas diwyllic | ||
| 1217–1218 | Molaf arwyraf ar eireu prydyat | ||
| 1218–1219 | Nyt oes hael iessu ny bu ny byd | ||
| 1219–1219 | Llacheu gwyned llyw dwy orsed | ||
| 1219–1220 | Duw sul eurlyw bywyeit arwyrein | ||
| 1220–1220 | Dylvem pwyllem kynn pell ynyal | ||
| 1221–1221 | Duw a wnaeth o ffraeth trwyth adeilat | ||
| 1221–1222 | Molet pob lliwet llyw arglwydi | ||
| 1222–1223 | Diovrvt dorgryt grym arwryeith | ||
| 1223–1223 | Duw dewin brenhin breinyawl | ||
| 1224 | Gwac | Gwag | Blank |
| 1225–1225 | || egin. rif morgregin.vwrd a chegin | ||
| 1225–1226 | Ren trindawt arawt eiryf ynghvstud | ||
| 1226–1226 | Nyt digeryd duw neut digarad | ||
| 1226–1227 | Mat amdiffynnyat keidwat kiwdawt | ||
| 1227–1228 | Awdyl y Misoed | Awdl y Misoedd | Ode to the Months |
| 1228–1228 | Neut mis meheuin meu heuyt | ||
| 1229–1229 | Diwyt yw ym bryt brawt hed | ||
| 1229–1229 | Bed mawred meith | ||
| 1229–1230 | Frwythlawn achyuyawn achyuoeth y | ||
| 1230–1231 | Neut trist ym gwnaeth crist | ||
| 1232 | Gwac | Gwag | Blank |
| 1233–1233 | Trindawt dibechawt duw bych | ||
| 1233–1234 | Trindawt dibechawt nyt da bychan | ||
| 1234–1234 | Trindawt dibechawt Duw ni bechawd | ||
| 1234–1235 | Anturywn hwylywn heli a thonneu a thynny | ||
| 1235–1235 | Trindawt dibechawt flawt ffer tref nef | ||
| 1236–1236 | Trindawt dibechawt buched wirion | ||
| 1236–1237 | Gorugum ryrret puret peryf | ||
| 1237–1237 | Trindawt parawt pur traws maws | ||
| 1237–1239 | Reit oed im obleit y blodeu pennaf | ||
| 1239–1239 | Moliant Gwenllian | Moliant Gwenllian | In praise of Gwenllian |
| 1240–1240 | Bu oerchwedyl kenedyl kwyn | ||
| 1240–1241 | Dreic llu kann daruu dewrwr | ||
| 1241–1242 | Amdrist wyf gorffwyf ym gorffenn | ||
| 1242–1242 | Ren llen a llyfreu goleu galar | ||
| 1242–1242 | Trugar gwar gwir triciet hoet hir | ||
| 1242–1243 | Dat anhudawl hawl yw hywled owein | ||
| 1243–1243 | Hed wled sened y seint | ||
| 1243–1244 | Kynn bwyf gwas grudlas gredyf anuon | ||
| 1244–1244 | Synhwyrus deus duw goeuchaf | ||
| 1244–1245 | y Awd | I Awd | To Awd |
| 1246–1247 | Klyw ywr meu gorcu gwreid for Llyw | ||
| 1247–1247 | Gwedy creir creawdyr diuei | ||
| 1247–1248 | Ny dyweit prelatyeit prud | ||
| 1249–1250 | Glandat gwir gelwir ar Grist galwaf | ||
| 1250–1251 | Iessu a dyuu o deuawt gwarder | ||
| 1251–1252 | Y duw uchaf v kyuarchaf | ||
| 1252–1253 | Deduawl mawl molaf didrist grist greir | ||
| 1253–1253 | Llyw gorllewin llawryd vrenin | ||
| 1253–1254 | Cwyn Serch | Cwyn Serch | The Complaint of Love |
| 1254–1255 | Nyt lle ym geissaw. llavur brwyngur | ||
| 1255–1256 | Mi a weleis lys a dwy a dec llys | ||
| 1257–1257 | Llys Dafydd ap Cadwaladr | Llys Dafydd ap Cadwaladr | The Court of Dafydd son of Cadwaladr |
| 1258 | Gwac | Gwag | Blank |
| 1259–1259 | Llathrawd dros vydoed drumoed | ||
| 1259–1260 | Kwyt ysgwyt ysgwnn gymarred | ||
| 1260–1260 | Curwr dreigyeu keryd greigyeu | ||
| 1261–1261 | Mygyrduw hard mae bard baleliffawt | ||
| 1261–1262 | Brawt ffyd pob prydyd pab priodawr | ||
| 1262–1263 | Molyant Angharat | Moliant Angharad | In Praise of Angharad |
| 1260–1260 | Curwr dreigyeu keryd greigyeu | ||
| 1264–1265 | Gwyl vun a dry hun drwy hut kur | ||
| 1265–1266 | Duc gwledie kedic o du coedyd ros | ||
| 1266–1266 | Eur a mein coeluein cael cae melyn | ||
| 1267–1267 | Gwlat yn tric trawdsic llwrw | ||
| 1267–1268 | Kwynwn vyt y gyt am gywed mordaf | ||
| 1268–1268 | Mein agud deurud trom vu yn dirwy | ||
| 1269–1269 | Awdyl Gyffes | Awdl Gyffes | A Confessionary Ode |
| 1269–1270 | Mab y gof glawrdof divieu myn | ||
| 1270–1271 | Vwytty pobloed af attat vorgan | ||
| 1271–1272 | Gwr clotryd yssvd yn ansoddi | ||
| 1270–1272 | Estyryet bobloed ystorya deykyn | ||
| 1273–1273 | Crist arglwyd didrist edryt | ||
| 1273–1274 | Anned go letoer annec nadolic | ||
| 1274–1274 | Gwrach dieiryach grach gwrych pyrth | ||
| 1274–1275 | Afallen beren beth ath bores | ||
| 1275–1275 | Avallen beren a boret ym plas | ||
| 1275–1275 | Avallen beren beraf dan deint | ||
| 1275–1276 | Avallen beren mae ffrwyth kangen | ||
| 1276–1276 | Yr avallen a vu beren kyn dy bori | ||
| 1276–1276 | Avallen beren a beris | ||
| 1277–1277 | Gwedy gruffud nud yn nyd | ||
| 1277–1278 | Tprue loc lo lenawc y gynffon | ||
| 1278–1278 | Tprue loc lo lorn y gynffon | ||
| 1278–1279 | Tprue loc lo leiaf o warthec | ||
| 1279–1279 | Mawr duw vy naf mi ae keissyaf | ||
| 1279–1280 | [K]yffessaf mawr nav ym eurner | ||
| 1281–1281 | Dagreu tros vadeu llyw traws vydin | ||
| 1282–1282 | Unnyawn bill hirdawn o ball harded | ||
| 1282–1284 | Moliant Abad Aberconwy | Moliant Abad Aberconwy | In Praise of the Abbot of the Conwy Estuary |
| 1284–1285 | Presswylawd gyntaf adaf adawt | ||
| 1285–1286 | Brenhin gorllewin gwr a llywya | ||
| 1286–1287 | Mi a baraf y dyrn arat or a garaf | ||
| 1287–1288 | Rygud llew aryfrud llyw eurvro | ||
| 1288–1288 | Clytno eidin glot ardwy drin glewdwr | ||
| 1288–1289 | Llyw glyw glew naws traws trwssyat | ||
| 1289–1290 | Dar ymleidyat utbur dor vinladeu | ||
| 1290–1291 | Arvot uthyrdreic wrth gastell greic | ||
| 1291–1291 | Costyaf y vadawc kastyn untroedawc | ||
| 1292–1292 | Safyn egored yw safyn gorwyr bawki | ||
| 1292–1292 | Ydwyf a mi nid oedes arglwyd kein | ||
| 1292–1294 | Y nos vat y kaat or kyt orwed balch | ||
| 1294–1296 | Anrec wladeid nys treid traet | ||
| 1297–1299 | Ior nev ae chreir ac euryn | ||
| 1299–1300 | Arglwyd rwyd rywyawc nethawc | ||
| 1300–1300 | Rwyd yw davyd rod diuei | ||
| 1300–1300 | Kyrchwn lle gwelwn llywy gulwyd kat | ||
| 1301–1301 | Achubaf Duw naf diam nofyd | ||
| 1301–1303 | Awdyl Gyffes | Awdl Gyffes | A Confessionary Ode |
| 1303–1304 | Awdyl y Duw. | Awdl i Dduw | An ode to God |
| 1304–1305 | Awdyl yr drindawt. | Awdl i'r Drindod | An ode to the Trinity |
| 1305–1306 | Moliant ryderch uab Ieuan Llwyt o Lynn Aeron | Moliant Rhydderchc fab Ieuan Llwyd o Lyn Aeron | The praising of Rhydderch son of Ieuan the Grey from the vale of Aeron |
| 1306–1306 | Llary wyned llawer ynot llef uchel. | Hael Wynedd, llawer ynot a lef yn uchel | Generous Gwynedd many of your people cry loudly |
| 1306–1307 | Och heno naw och yn niwed. | Gwae heno, naw gwae o niwed | Woe tonight, nine woes from harm |
| 1307–1308 | Llywelyn goch ae cant y hopkyn vab thomas. | Llywelyn goch a'i canodd i hopcyn fab Tomos | Llywelyn the red sang this to Hopcyn son of Thomas |
| 1308–1308 | Tri ac un tro ym gun gael. | Tri ac un tro cyn cawn arglwydd | Three and one turns before we gain a lord. |
| 1308–1309 | Moliant Rhydderch ab Ieuan Llwyd a Llywelyn Fychan | Moliant Rhydderch ab Ieuan Llwyd a Llywelyn Fychan | In praise of Rhydderch son of Ieuan Llwyd and Llywelyn the Younger |
| 1309–1310 | Credaf ytt iessu uab y croewdat | Creday ynot Iesu, fab y creawdwr | I believe in you, Jesus, son of the Creator |
| 1310–1311 | Hawd amor trysor trwssyat uchelwreint | Hawdd ffawd trysor trwstiol uchelfreint | Easy the fate of a noisy high-privileged one's treasure |
| 1311–1311 | Moliant Tomas ap Hopgyn | Moliant Tomas ap Hopgyn | The Praising of Thomas ap Hopgyn |
| 1312–1312 | Gwac | Gwag | Blank |
| 1313–1313 | Awdyl y Owein uab Thomas | Awdl i Owein fab Tomos | An ode to Owein son of Thomas |
| 1313–1314 | [T]raws deyrn kymry tros dued yd a: | Cadarn deyrn Cymry, tros yr ardal a a | The ruler of Wales is strong, over the region he roams |
| 1314–1315 | [L]lyw glyw glew ffrwythlawn | Arweinydd brwydyr, gwrol a ffrwythlon | Battle leader, valiant and friutful |
| 1315–1315 | Kyuarchaf yn naf nefawl rinwed | Cyfarchaf yr arglwydd of nefol rinwedd | I greet the heavenly virtue of the Lord |
| 1315–1316 | Rwydwalch aryf kyuaryf koveu beird prydein. | ||
| 1316–1317 | Breinyawl oronwy bryt kyt kat ardwy. | ||
| 1317–1318 | Gwyned amgeled ved venestri. | Gwynedd greodd fedd Venestri | Gwynedd engendered the grave of Venestri |
| 1318–1321 | Odleu gwenhwyuar | Odlau Gwenhwyfar | Odes to Gwnehwyfar (Guinevere) |
| 1322–1322 | Ny chlyw na challon na chlust | Ni chlyw na chalon na chlust | Not haring nor heart nor ear |
| 1322–1323 | Marwnat gronwy vychan | Marwnad Goronwy Fychan | The Elegy of Goronwy the Lesser |
| 1323–1324 | Oth hireint eurureint aerbrat aryneic. | From your lordly host golden privilege the error of a battle traitor | |
| 1324–1324 | Os claf modur nur mawred garanawc. | ||
| 1324–1325 | Gwae vi vot aruot aruaeth godi par | ||
| 1325–1325 | Claf yw ner niuer nefawl eur anaw | ||
| 1325–1325 | Boet hiroedyl vreisc gweist gwassgawt kenedloed | ||
| 1325–1325 | Hoew gyuarch eur barch - aer bar | ||
| 1325–1326 | Och vi arglwyd rwyd rwysc natur wwein | ||
| 1326–1326 | Hoew oronwy rwy rywyawc vard eir beilch | Hoyw Oronwy, arweinydd, addfwyn fardd o falch air | Lively Goronwy, leader, kindly bard of stately word |
| 1326–1326 | Dot yn vrwydyr wawr gawr gwraf. | Ar wawr y frwydr daw'r cawr hyaf | On the eve of battle comes the bravest giant |
| 1326–1327 | Meu dogyngur arthur o orthir prydein | Tywyll gur Arthur o gyrion Prydain | Arthur's dark pain from the borders of Britain |
| 1327–1328 | Awdyl y syr howel uab gronw uab tudur | Awdl i syr Howel fab Gronw fab Tudur | Ode to sir Howel son of Gronw son of Tudur |
| 1328–1329 | Molaf gein riein o ryw arglwydi | Molaf gain riain o haelogaeth arglwyddi | I praise the beautiful gueen of the descent of lords |
| 1328–1329 | Teir llythyren weini windut. | Teir llythyren a weina'r gwynddydd | Three letters serve the blessed day |
| 1330–1330 | Gwynt tan awyr llwyr llawr daearva mwyn. | Gwynt, dan awyr addfyna llawr y ddaear mwyn | Wind, beneath the sky, lays meek the floor of the gentle earth |
| 1330–1330 | Englyniawn y grist. | Englynion i Grist | Englyns to Christ |
| 1330–1331 | Llyma englynyon y duw a gant gruffud vab maredir | Dyna englynion i dduw a ganodd Gruffudd fab Maredudd | These are Englyns to God sung by Gruffudd son of Maredudd |
| 1331–1331 | Llyma englynyon Gwyned | Dyma englynion Gwynedd | These are Englyns of Gwynedd |
| 1331–1332 | Llyma englynyon y pedwar angel ystorr | Dyma englynion y pedawr angel ystorfa | These are Englyns of four store angels |
| 1332–1332 | Odleu y duw | Odlau i dduw | Odes to god |
| 1332–1334 | Awdyl y Gyffes | Awdl i Gyffes | An Ode to Confession |
| 1334–1334 | [N]eut trist ym gwnaeth crist croes dagneued | Trist a'm gwnaeth, Crist are groes tangnefedd | Sad it made me, Christ upon the cross of peace |
| 1335–1335 | Roet mywn carnbenn benn bon gwrychyonyn deif dauyd | ||
| 1335–1335 | Mae mab lorsgrawn iawn annwych | ||
| 1335–1335 | Llwybyr krwybyr kynyon mon mynych fflam | ||
| 1336–1336 | Llech rech rwt tankwt tingkyr gwaith tlodi gwyr | ||
| 1337–1338 | Dychan y Adaf Eurych | Dychcan i Addaf Eurych | A satire for Addaf Eurych |
| 1338–1339 | Dychan y Eyniawn | Dychcan i Einiawn | A satire for Einiawn |
| 1339–1340 | Dychan y Fledyn | Dychcan i Fleddyn | A satire for Bleddyn |
| 1340–1342 | Yg gwyd wyth tylwyth talar kas | ||
| 1343–1345 | Grassaw wrthyt pryt prenn sarn kest | ||
| 1345–1346 | Graff y heirch y cleirch clerswm | ||
| 1346–1347 | Dychan i Ieuan | Dychan i Ieuan | A Satire for Ieuan |
| 1348–1348 | Llysenw einion | Llysenw Einion | Einion's Nickname |
| 1348–1348 | Dychan i Lywelyn | Dychan i Lywelyn | A Satire for Llywelyn |
| 1349–1349 | Moliant Maredydd o Ynys Derllys | Moriant Maredydd o Ynys Derllys | In Praise of Maredydd of the Isle of Derllys |
| 1349–1350 | Marwnad Gwenhwyfar uerch Fadog | Marwnad Gwenhwyfar ferch Madog | Elegy to Gwenhwyfar daughter of Madog |
| 1350–1351 | [A]nvud marwgud neut mawrgur | ||
| 1351–1351 | Lliaws ovalon y von a vyd | ||
| 1351–1352 | Un nyd eruyd iawii digeryd ion | ||
| 1352–1352 | [K]yfrwch kern sybwch corn sebon | ||
| 1353–1354 | Kyfarchaf ym naf nifuerawc douyd | ||
| 1354–1355 | Rynghawc yw Madawc rinc ae medyr | ||
| 1355–1356 | Dychan i Darre | Dychan i Darre | A satire for Darre |
| 1356–1356 | Dychan i Siwan Morgan o Aberteifi | Dychan i Siwan Morgan o Aberteifi | A satire for Siman Morgan of Aberteifi |
| 1356–1356 | Llydan vyd gogan gygtis widon | ||
| 1357–1357 | Trallawn gadwgawn gyt ogan | ||
| 1357–1358 | Dychan i Sawl | ||
| 1358–1358 | Cwyn oherwydd pla | ||
| 1358–1358 | Sugynsur yt dibur tebie y gyffeith | ||
| 1358–1358 | Neuad Newyd | Neuadd Newydd | A New Hall |
| 1358–1359 | Cwrs Clera | Cwrs y Clêrwyr | The Course of the Minstrels |
| 1359–1359 | Llosgit tan rwyfan refyr kidyll | ||
| 1359–1360 | Dychan i Ddafydd ap Rhys ab Ieuan | ||
| 1360–1360 | Dychan I Raeadr Gwy | ||
| 1360–1360 | Kystudfull bawdull badwn y pechawt | ||
| 1360–1360 | Dychan i Leidr | ||
| 1361–1361 | Dychan i Siac ap Twm ap Cedi | ||
| 1361–1361 | Dychan i dref Llanymddyfri ac i Gadwgan | ||
| 1362–1362 | Dychan Arglwydd Mawddwy | Dychan Arglwydd Mawddwy | Satire on the Lord of Mawddwy |
| 1362–1363 | Dychan i Riffri | ||
| 1363–1363 | Dychan i Ddafydd, wyr Meurig, a Maredudd | ||
| 1363–1364 | Y duw y tiolchaf dewin plant adaf | ||
| 1364–1365 | Madawc corunawc gwr anelw oe vyw | ||
| 1366–1367 | Trwm yw tremygu hael douyd ymryd | ||
| 1367–1369 | Pan gyhyrdawd nawd nedeir hyget | ||
| 1369–1370 | Crist audi nos craton kyrios | ||
| 1371 | (gwac) | (gwag) | (blank) |
| 1372 | (gwac) | (gwag) | (blank) |
| 1373–1374 | Moliant Hopgyn ap Tomas o Ynysforgan | ||
| 1375–1376 | Arglwydieid treid trwydet beird | ||
| 1376–1377 | Gwrd hopkyn loewwynn leweid | ||
| 1377–1378 | Moliant Gruffudd ap Llywelyn ab Ieuan o Forfa Bychan | ||
| 1378–1379 | Gruffud nud ud eir gryrn llym llafyn | ||
| 1380 | (gwac) | (gwag) | (blank) |
| 1381–1383 | Traethwys vyntauawt trwy nerth y | ||
| 1383–1383 | Gwae ui duw or diruawr gollet yr goll | ||
| 1383–1384 | Trist yngoruc erist liytymchwel | ||
| 1384–1385 | Gwyn y vyt am gyt a geidw y wir | ||
| 1385–1385 | Kywir vrenhin vry gogonet | ||
| 1385–1387 | Mab duw dylyaf dy bwyllaw | ||
| 1387–1388 | Clot ysgein owein clot ysgein ysgwyd. | ||
| 1388–1389 | Gwyn gwarandaw dyar synhwyr | ||
| 1389–1389 | Os hyn vydaf naf neirthyat no thi | ||
| 1390–1391 | Ny hepcoraf y rwyf hyt ruvein | ||
| 1391–1392 | Kediuor eurgoryf o argoet pan oed | ||
| 1392–1394 | Owein arwrein eur wron kymry | ||
| 1394–1394 | Ys ym arglwyd gwrd gordivwng | ||
| 1394–1395 | Mab kediuor kat wormeil mawrglot | ||
| 1395–1396 | Teulu owein llary lluoed anhun treis | ||
| 1396–1398 | Kyuarchav y duw kyuarch dawn | ||
| 1398–1399 | Kerdawr huenyd huanaw awch mawl | ||
| 1399–1400 | Gwen wynwyn erchwyn eirchyeit | ||
| 1400–1401 | Yorwerth aer gannerth eur ganhorthwy | ||
| 1401–1402 | Hael Arthur modur mut angud rodyon | ||
| 1402–1403 | Gwirawt ywein draw dra digoll vynyd | ||
| 1403–1404 | Aele nadolic yr ae dyly lloegyr | ||
| 1404–1405 | Crist keli poet im om meithucent | ||
| 1405–1406 | Sef yw teyrnllyw teyrn llaw uadawc | ||
| 1406–1407 | Neut reit am vadawc trengi | ||
| 1407–1408 | Llynar mut ar sut y sud y glerwr | ||
| 1409–1410 | Aur dorch uarchoc or vann | ||
| 1411–1412 | Maestr Rossier rifer ac hyn oreu | ||
| 1413 | (gwac) | (gwag) | (blank) |
| 1414 | (gwac) | (gwag) | (blank) |
| 1415–1416 | Hawd vyt ym por parawt volyant | ||
| 1417–1418 | Oer gallon dan vron o vraw allwynin | ||
| 1419–1420 | Crist creawdyr llywyawdyr llu daear | ||
| 1420–1420 | Adar wenidawc caeawc kynran | ||
| 1420–1420 | Kan y dwyn dechryn a dechreuho | ||
| 1420–1421 | Adar wenidawc caeawc kynran | ||
| 1421–1422 | Goruud ud dremrud dra mor lliant | ||
| 1422–1424 | Kyfarehaf ym ren kyuarchuawr awen | ||
| 1424–1424 | Creawdyr nef crededun was | ||
| 1424–1425 | Duw sulgwynn yw hynn hoen | ||
| 1425–1425 | Gorwynnywc drythyll goruynt a dyga | ||
| 1425–1426 | Gorwynnyawc drythyll gorwyth olwyf | ||
| 1426–1426 | Gorwynnyawc drythyll gordyfyn dy vynet | ||
| 1426–1427 | Gorwynnyawc drythyll gordyfyn dy gyweith | ||
| 1427–1427 | Gorwynnyawc drythyll gordyfyn dy arlwy | ||
| 1427–1428 | Gorwynnyawc drythyll gordyfyn dy gywir | ||
| 1428–1428 | Uyn dewis i riein virein veindec | ||
| 1428–1428 | Caraf y gaer wenglaer o du gwennlann | ||
| 1428–1429 | Ym peryf digard wyf dygen geinyat | ||
| 1429–1429 | Neut avlawen wyf neut avlavar | ||
| 1429–1430 | Parawt oe odaf kyn noe adaw | ||
| 1430–1431 | Wrth yr am karei caraf gymenn gadw | ||
| 1431–1431 | Gwyrdlen ae gortho gorthaw dristlawn | ||
| 1431–1432 | Ny bu warthlef kerd kynuerchin | ||
| 1432–1432 | Gwawr pan dwyre gawr adotet | ||
| 1432–1433 | Dywallaw dyr corn ar gynvelyn | ||
| 1433–1433 | Dywallaw dir corn kanys amcan | ||
| 1433–1433 | Dywallaw dyr corn kanys myuyr genyf | ||
| 1434–1434 | Dywallaw dy venestyr na vynn agheu | ||
| 1434–1434 | Dywallaw dyr corn kannym puchant | ||
| 1434–1435 | Dywallaw dyr corn yr kynnifyeit | ||
| 1435–1435 | Dywallaw dy venestyr ved hidleit | ||
| 1435–1435 | Gwyr ny dwng ny dal ny byd wrth wir | ||
| 1436–1436 | Asswynaf nawd duw diamheu | ||
| 1436–1438 | Am rodwy rwyf nef rwysc | ||
| 1438–1438 | Cledyvrut grud gwr a deffry | ||
| 1438–1439 | Kymry diffreidyat kymrwyn y | ||
| 1439–1439 | Brwydyr asgen brwysc nenn breisc adef | ||
| 1439–1440 | Tangnefed am nawd anniuerwch | ||
| 1440–1440 | Dadolwch llachar llacheu gyvar | ||
| 1440–1441 | Dreic ehofyn ehang y deruyn | ||
| 1441–1442 | Ardwyreaf y dreic fwyr feleic fer | ||
| 1442–1442 | Crist creawdyr amerawdyr an med | ||
The only other major omission from the Llyfr Coch (apart from the bards contemporary with Hopcyn) beiing the Laws of Hywel Dda. Though of course this is nit-picking as the volume is a treasure-trove of native and Norman-influenced prose and poetry.
The text given below represents the complete entry for the Llyfr Coch Hergest as given in the Historical Manuscripts Commission, Report on manuscripts in the Welsh language, vol. II part I, (London, 1902). The entire text of the entry is presented and this has been re-edited for the web:
13⅜ x 8¼ inches : 362 folios (deranged more or less in the binding), bicolumnar and numbered respectively 1-1442; written with few exceptions during the last quaiter of the XIVth,* and the first quarter of the xvth centuries; strongly bound in red morocco in 1851.
The MS is not quite perfect, but there is nothing to show how much is wanting (see Plas Hên MS. 15). The text, with the exception of a few passages, is in a fair state of preservation. It contains a very considerable maſ of the Welsh 1iterary material, both in prose and verse, that was in existence about 1400. Its most important omissions are the Laws, the older poetry, and the works of D. ap Gwilim.
The MS. is named after its former home, Hergest, in Herefordshire. lt was presented (1n 1701, col. 1371) to Jesus College, Oxford, by the Rev. T. Wilkins.
On February. 17, 1701 Edward Lhuyd pays 7s. for binding the MS. which during the next thirteen years seems not to have been returned to Jesus Colloge as testified by the following declaration . “To all to whome these presents shall come—I Thomas Wilkins of Laublethian in the Couuty of Glamorgan doe hareby Certify thet I have severall yeares agoe presented Jesus College Oxon with an old large Manuscript called Llyfr Coch ô Hergest, which book was by the order of ye sald College given out of their Custody to be new bound, And is since (as I am informed found amongst Edward Lloyd's bookes) to which Manuscript the said Mr Lloyd or his Representatives can pretend no manner of Title Witness my hand this 26th of March 1714: Tho. Wilkis,” The above statements are in the original hands on slips of paper now pasted on fol. ii.
Folios iii-iv. The beginning of Dares Phrygius in a late hand.
Folios v, vii-xi are blank.
Folio vi. A brief index in a late hand.
Columns 1 to 30 1. 12. ⁂Dares Phrygius : Pelleaſ aoed urenhin yghaſsell aelwit pelopeus . a bra6t aod ida6 ael6it eſon ah6nn6 aoed amab ida6 ael6it Jaſon . . . . ends : Ac eneas a yfudha6ys y arch ef . ac ade6is troea ef ae nifeR. To this is added in a different hand : ac aaeth ymeith yny longeu . ac andromaces . deucant atheir mil.
Cols. 31 to 230 1. 11. ⁂Ystorya Brenhined y Brytanyeit : Bryttatin oreu or ynyſſed yr hon ael6it gynt y6en ynys yggolle6iga6l eigia6n . . . . . ends : A brenhinoed y brytanieit kanyt ytty6 gantunt y llfyr br6l6n h6nn . Yr h6nn a ymchoeles G6allter archdiagon ryt ychen o vrytanec yg kymraec . yr h6nn yſſyd gynulledic yn wir oc eu hystsoryaeu 6y yn enryded yr rac dywededigyon tywyſſogyon hynny . Ar y wed honn y prydereis inheu ymchoclut ef YR ILADIN.
Cols. 230 1. 20 to 376 1. 8. ⁂Brut y Tywyssogyon : Petwar ugeint mlyned a whechant oed oet criſt . pan vu y mar6olyaeth na6r dr6y holl ynys prydein . . . . . . . ends : Ar dyd h6nn6 y goreſgynna6d Rys ab Maelg6n gantref penwedic. A gruffud ab Maredud gym6t mevenyd. Benedicamus domino. Deo gracius.
Cols, 376 1. 10 to 377 1. 18. Gyldas hen broffwyt y brytanyeit a dyweit yn hen yſtoryaeu y brytanyeit . pany6 pedwarpeth awnaeth yr brytanyeit colli eu hanryded ar ynys va6r ffr6ythla6n aelwir ynys prydein. Y peth kyntaf oed syberwyt . a ryuic y g6yr mawr . . . . . . . ends : Y pedweryd uu . dryckampen adryeuoeſſeu ybobyl gyffredin acha6s lladron athreiſwyr . ac ymladwyr . agot . agl6th oedynt . Ar pedwar peth hyn a dyweſp6yt . a ynt tebic yr pedwar peth a dyweit du6 yny llyfyr aelwir eclaneus . yeyrnas a dygir rac y g6erin bria6t . ac arodir y werein amherthyna6l . acha6s treis a bratyat enwired . ac amry6 ffalſted. Ecclesiastico X½, [,9] Regnum a gente in gentem traffertur &c.
Cols. 377 1. 19 to 380. ⁂Dechreu cantreuoed g6yned. ar chymydeu. Kym6t inſel(ed), kym6t preſtan . kym6t rudlan = Cantref Tegigyl . . . . . . ends with Cantref g6ent—kym6t tref y gruc, kym6t vch coet.
Cols 381–497. ⁑De Carolo Magno : Pan waſcar6yt yr ebyſtyl a diſgyblon yrargl6yd y bedryuannoed byt y bregethu . 6rth hynny y gogoneduſſaf eboſtol iago. adywedir y bregethu . 6rth hynny y gogoneduſſaf eboſtol iago . adywedir y bregethu yngyntaf yny galis. A gwwedy y lad ynteu o era6dyr greula6n yny di6ed y doeth o gaeruſalem droſ vor diſgyblon ereikk y bregethu y
galis . . . . . . . ends : Ac ymae y uarnat uch y benn o wydyr tec
gwedus . Ac velly yteruyna yſtorya charlymaen oe weithretoed ynyr
yſbaen. Ac yn llawer odeyrnaſſoedd ereill yntreula6
yuuched amfera6l dros vuched tragywyda6l yn ymlad yn erbyn paganyeit agl6yd ni Jeſſu griſt abarattoes ida6 ynteu le yny nef dros y lavur yn y byt Amen . . . .
A theil6ng y6 ymplith petheu eraill d6yn ar gof ac ar volyant yn
argl6yd ni Jeſſu griſt y g6yrth awnaeth du6 yr rolant . . . . yny lle y dylyir di6reida6 godineb . yr honn yſſyd leſteir eneit a chorff.
Hic iacet turpinus remis metropolitanus . . . .
Ethereum fidus aprilis adiuit undus
Cols. 502 l. 19 to 516 l. 26 Y llyuyrh6nn aelwir ymago mundi . Sef y6 hynny del6 y byt . kanys kedymdeith ae g6naeth o arch y llall o ffuryfedigaetli y byt yr h6nn yſſd ar weith pel gron A g6ahannedic or defnydyeu megys 6y . Megys y byd y kibynn ygkylch y g6ynn . Ar g6ynn ygkylch y melyn . ar melyli ygkylch y rith . Velly y mae y nef megys kibynn ygkylch y byt . . . . . . ends : G6lith a dyg6yd or awyr pann 6rthrymher yr awyr or dyfred o echtywynnedigr6yd y nos, ac ymelioelut y g6lith yn law y g6ynha y g6lith ynll6ytre6 . Ny6l y6 pan dynher g6lyb6r anyana61 or dayr yr awyr . neu a vyrher yr dayar or awyr . Y m6c h6nn6 aeſgyn or d6fyr.
Cols. 516 1. 28 to 518 1. 14.※ A brief Chronicle. Bl6ydyn eiſſeu o deucant a phum mil auu or amſer y g6naethp6yt adaf yny dopthcriſt ygena6t dyn . Deg mlyned urhugeint achant a mil kynn geni criſt . y doeth brutus yr ynys honn . . . . . . . ends :. (In 1296) y rynela6d mada6c uab llywelyn. (In 1298) y bu y lladua ua6r ar yr yſſcottyeit.
(In 1807) y bu uar6 hen edwart . ac y kyſſegr6yt y uab. (In 1312) yn llas pyrs o garſt6n. (In 1414) y bu lladua ar y ſaeſſon yn y ſtriflin yny gogled . ac yllas iarll clar, (In 1315) y ryuela6d llywelyn brenn ym morgann6c. (In 1318) y rodes y. brenhin y kantref ma6r hu y ſpynſaer ieuanc
Cols. 520 to 527 l. 39. The advice of the wise man to his son on conduct. husbandry, &c. O Gynghor ydoeth y keueis megys ydoed ynteu yn kyghori y vab . Val hynn . Vymab duc dy uuehed yngall oblegyt du6 . arbyt . . . . . . medylia amrot y ffuruauen . megys y try . yr h6nn avo yr a6r honn yn uchaf . yny lle ybyd ys iſſaf . . . A ech6yn. no gan arall ef agyll yr eida6 ehun . . . . g6erthu yr chweugeint . ac eilch6yl y brynu yr punt . . . A ymachuppo or blaen o beli i agos y keiff y les . . . . o rody dy da . dyro dr6y ewyllys dc . ac yna y diolehir itt yndeudyblic . . . . ends : Mynych edrych dyda athwaſſanaethwyr . Ac o hynny ygochelir g6neuthur an diwytr6yd . namyn g6aſanaethu yngywir.
Cols. 527 l. 40 to 555 l. 9. The Seven Wise Men of Rome. The
Welsh vrsion in its main features agres with the Latin text of the Historia Septem Sapientum Romæ, and with the French and Englsh
Seven Sages,‣‣ but differs in some respects from all as the following summary will show.
Diocletian emperor of Rome has one son by his wife Eva, at whose death the prince is entrusted to the seven wise men of Rome to be taught, and a house is
specially built for the purpose outside the city. Dioeletian marries a second wife who learns from a hag that the emperor has a son, whom she asks to see. That night the seven wise men and the boy discern from the “brightness of the stars and the movements of the signs” that it is sought to destroy him. The prince asks his masters to defend him, each one day. On the eighth he will defend himself. He is summoned to his father's presence, and the stepmother is “enflamed” with love, and tempts him in her own room. He despises her and escapes. She repeats the stratagem of Potiphar's wife and seeks the boy's death. Then follow the tales after each of which the boy is, in turn, condemned to death or pardoned.
I. The empreſ tells her first tale of the big pine tree and the little pine plant.
II. Bantillas (1st) tells the tale of the knight who slew the greyhound that had saved the life of the child.
III. The empreſ tells her second tale of the wild boar “in a forest of France ” that was killed by the herdsman.
IV. Awgustus (2nd) tells the tale of Hippocrates and his hephew.
V. The empress tells her third tale of the King's Treasury being robbed by a poor but spirited man and his son. The father falls into a barrel of pitch. He asks his son for advice. The son suggests cutting off his head to prevent identification. The father pleads that the king is merciful. the son retorts that he will “not risk three things” viz. (1) the goods he has, (2) his own life, and (3) the land bought by the father; and “cruelly, as if a stranger, ” he cuts off the old man's head.
VI. Lentillus (3rd) tells the tale of the old man shut out by the young wife.
VI. The empress tells her fourth tale of the “fruitful green tree” which had a very fine branch growing out of its stem, near the ground, The gardner advises cutting down this branch because it enables thieves to climb to the fruit. The owner disregards the advice out of admiration and love of the branch, and consecuently loses the fruit.
VIII. Malq6ldas (4th) tells the tale of the eastern city ruled by seven wise men. A cruel king after a fruitless siege of the city promises not to make war upon the citizens, if they will deliver the seven rulers to him. The citizens bind the seven, but one of them tells the tale of how the wolf by profession of friendship persuaded the herd to deliver his dogs to wolf's car; and how then the wolf after destroying the dogs, at his leisure ate up the cattle and finally the shepherd.
IX. The empress tells her fifth tale of the column, set up in the hoart of Rome by Virgil, which had a mirror on the top.
X. Cato (5th), the old wise, talls the tale of the inconsolable widow of the young Sheriff of Lesidonias, who in the course of her first night watch at the grave digs up and carries to the gibbet the corse of her husband, and there matilates and hands it in order to save the property and win the hand of a young knight who, afterwards, refuses to marry so heartless a creature.
XI. Th.e empreſ tells ber sixth tale of the king who, after entrusting his kingdom to seven men to rule, dreamt every night that he was being blinded.
XII. Jeſe (6th) tells the tale of the “two dreams,” or how the knight escaped with the young wife shut up in the high tower.
XIII. The queen tells her seventh tale of the diseased king and the “steward” who led his own wife to the royal bed.
XIV. Martin (7th) tells the tale of the wise old man and the foolish young wife.
When the empress understands the prince will “speak” himself the
next day she becomes speechleſ. The prince explains the cause of
his silence, and tells the tale of the Ravens. The empress confesses
her intrigue and is burnt.
The text begins : Dia6chleifon aoed amhera6dyr yn rufein . Ag6edy mar6 eua ywreic . agadu unmab oetiued udunt . ynteu a dyfynna6d atta6 ſeithwyr o doethon rufein . . . . . ends : Ac yna o varn yr amhera6dyr ar g6yrda y lloſget kkorf yr amherodres . . . Ac velly y teruyna chwedyl y ſeithdoeth.••
Cols.. 555 1.10 to 57l 1.23. Breud6yt ronab6y. Mada6c uab maredud aoed ida6 powys; yny theruyneu . Sef oed y6 hynny oporford hyt yggwauan yggwarthaf arwyſtli . . . . . . ends : allyma y acha6s na6yr neb y vreidwyt . na bard na chyfarwyd heb lyfyr . o acha6s y geniuer lli6 a oed arymeirch ahynmy o amrauael liw odida6c ac ar yraruev ae eu kyweirdebeu . ae ar y llenneu g6erthua6r armein rinweda6l.⁋
Cols. ⁍571a l. 1–577 l. 6. Proff6ydolyaeth Sibli doeth. Sibli oed uerch y priaf urenhin o eccuba y mam gwreic priaf . a honno aoed arnei amryuaelon enn6eu . Yn ieith roec y gelwit tyburtina . Yn lladin albunea . Sibli adamgylchyna6d amryuaelon vrenhinaetheu y d6yrein . . . . ends : Ac yna yda6 llef or nef . corn or goruchelder praff y od6rd . Ac y byd triſt y rei truein ynk6yna6 eu pecha6t oe eu hamryuaelon lauuryeu . Ac yna y dengys ydayar . ufferna6l defnyd . Ac ygg6yd yd anſodir pob peth . ac ybyrir . Ac yna ydyg6yd tan br6nſtana61 or nef ad6fyr or un defnyd . Ac ar hynny y teruyas proff6ydolyaeth Sibli gyt ae breud6yt.
Cols. 577 l. 7 to 583 l. 38. Kyuoeſſii myrdin ag6endyd ych6aer.
Deuthum i attat y atra6d . . . . a
p6y wledych wedy anara6t . §33.
579 Neſſaf y6 nes y amſor kennadeu anſel . . . . . b
goglet du6 o wendyd . Amen. §34
584 Gwasgargerd vyrdin yny bed.
Gwr a leueir yn y bed . . . . c
mynyd ya aber karaf. §40.
Col. 585 1. 24. Hynn adywa6t ſeint a6stin am de6der y dayar : Megys y dyweit seint a6ſtin . tewder ydayar y6 . vn uilardec o uilltiroed . Ae unuet rann ardec y villtir &c.
Col. 585 1. 32. Hynn adywa6t yr eneit : Ef aun veu . y mae yn veu. Mi ae kolleis . yd ys ympoeni . Mi adreuleis . Mi arodeis . Mi agedweis. &c.
Col. 585 1. 39 ILyma Broff6ydolyaeth yr eryr yg kaer ſepton; : Megys y g6rthlad y dreic wenn y goch . velly y . g6rthlad ywenn . ef a hetta y dreic waethaf ac aruthyr . ac 0 chwythedigaeth y geneu hi a lyſc yr holl ynys a fflama6l tan . Ac oe vedeitheu ef yd a h6rd o vrowys gnu . . . . . ends : Odyna ky6 eryr awna y nyth yggoruchelder kerric holl vryttaen . a hwwnnww ny ledir yn Jeuanc . Ac ny da6 ynteu ar heneint . Ac yna ny diodef gogonedus uoleitr6yd gynnic ſarhaet ida6 ef . yr h6nn alad ar teyrnas dangenedus.
Col. 588 1. 27.⁎⁍ tri dynyon a ga6ſſant gampeu [proyt a doethineb] adaf : Tri dyn a gauas kedernit adaf . Erwwlf gadarn . Ac ector gadarn , a ſompſon gadarn . . . . ends : Teir g6raged a gauſ pryt eua. yn dri thraean . diadema &c.
Col. 588 1. 41.⁎⁍ Pann aeth llu y lychlyn : Porth aaeth ygan yrp luyda6c hyt yn llychlyn . ar g6r h6nn6 adoeth yman ynoes gadyal y byry y erchi dygyfuor or ynys honn . . . . . . ends : Ac yna y bu weith camlan y rwgl arthur amedra6t . ac y llada6d arthur uedra6t . Ac ybrath6yt arthur yn aughena6l . Ac ohynny y bu uar6 . Ac y my6n plas yn ynys auallach y cla6yt.
Col. 590 l. 34.⁎⁍ dechreu y trioed y6 y rai hynn . Tri goruchel garchara6r ynys prydein . llyr lledyeith . a mabon uab Modron . a geir uab geiryoed ac un oed oruchela6r nor tri . ef a uu deirnos ygkarchar hut adan lech echymeint . ſef oed h6nn6 arthur r&c.
Col. 592.⁎⁍
Col. 596.⁎⁍ Trioed y meirch y6 y rei hynn : Tri rodedicuarch ynys brydein . Meinlas march kaſſwalla6n uab beli . . . . . ends : Ar dryded calam uerch Jdon uab ner y gan uaetgwn .
Col. 598.⁎⁍ Trioed heuyt y6 yrei hynn : Teir unbennegerd yww . prydu achanu telyn . achyuar6ydyt . . . . . . ends : Tri chaſbeth g6ilim hir . ſaer hopkyn ap thomas . efferen ſul . adadleu . a marchnat . A chas ganta6 heuyt . tauarneu . acherdeu . achreireu . Tri dyn yſyd gas ganta6 . effeirat . a phrydyd . achler6r.
Col. 600.⁎⁍ En6eu ynys prydein ae rac ynyſſed ae anryuedodeu : Kyntaf en6 auu ar yr ynys honn . kyn noe chael nae chyuanhedu . clas myrdin . A g6edy y chael ae chyuanhedu y vel ynys . . . 33 prif gaer⁎⁍ . . . . 34 prif enryded . . . . . ends : A their archeſcoba6t yſſyd yndi . vn ym myny6 . ar eil ygkeint . ar dryded ygkaer efra6c .
Col. 605. The expedition of Charlemagne to Jerusalem and Constantinople, or his adventures with Hu Gadarn⁂⁂ : Pan yttoed Chyarlys yn ſein denys ar 6ylua y ſulg6yn g6edy g6iſgaw coron
y vrenhinyaeth am y benn . ae gledyf ar y yſtlys . g6edy g6iſgaw
gwiſgoed mawrweirtha6c am dana6 . ae berſon vrenhinawl ae
anſa6d vrenhineid yn hoffi ac yn anrydedu adurn y g6iſgoed . . . . . . ends : A g6edy offrymv yr alla6r o offr6m teil6ng . rannu aoruc y creireu a dothoed ganta6 y egl6yſſeu freinc . arodi amadeu idi y godyant ae ge6ilyd.
Hyt hynn y traeth yſtorya a beris Reinallt urenhin yr ylnyſſed y athro da y throſſi o weithretoed Chyarlys o r6ma6ms yn lladin ac . amryſſon ar urenhines . . .
Ac nyt ymyrr6ys Turpin yn hynny . . . . . Ac y dicha6n pa6p wybot or ao darlleo . neu ae gwaranda6o naoruc ef dim yn or6ac . namyn . . . . llef eneideu y criſtonogyon ae g6amnda6o.
Col. 627.‡ Jarlles y IFynnon, or the Romance of Owen and Lunet : Yr mhera6dyr arthur oed yg kaer llion arwyſc . Sef yd oed yneiſted diwarna6t yny yſtauell . ac ygyt ac ef owein uab uryen . . . . . . . ends : Ac owein a trigywys yn llys arthur o hynny allann yn pennteulu. Ac yn ann6yl ida6 yny aeth ar y gyfoeth ehun. Sef oed hynny trychant eledyf kenuerchyn ar vranhes . Ac yr lle ydelei owein a hynny ganta6 . goruot a6naei . Ar chwedyl h6n aelwir chwedyl. iarlles y ffynna6n.
Col. 655.‡ The Romances of Peredur: Efra6c iarll bioed iallaeth y gogled . A ſeith meib aoed ida6 . Ac nyt o gyuoetheu yn v6yaf yd ymborthei efra6e . namyn o t6rneimeint a ryueloed . . . . . . ends : Ac y g6ledych6ys peredur gyt ar amherodres pedeir blyned ar dec. megys y dyweit yr yſtorya.
ii.. Arthur aoed ygkaer llion ar wysc prif lys ida6 . Ac ygkena6l lla6r ynewad yd oed pedwar gwyr yn eiſted ar lenn o bali . . . . . . ends : Ac yna y trewis arthur ae deulu gan y g6idonot . ac y llas g6idonot kaer loy6 oll. Ac uelly y treythir o gaer yr enryuedodeu.
Col. 697.‡ ILyma vreid6yt maxen wledic : Maxen wledic oed amhera6dyr yn ruuein . atheccaf g6r oed adoethaf . . . . . . ends : Sef y kauas yn y gyghor mynet y wlat a llawer y gyt ac ef . . . . Ac odyno ydoeth yn vynych o ynys prydein ac ettwa yda6 yr ieith honno . Ar chwedyl h6nn aelwir . breud6yt maxen wledic amhera6dyr ruuein . Ac yman y mae teruyn arna6.
Col. 705.‡ ILyma gyfranc llud a lleuelis : Yr beli ma6r uab manogan y bu tri* meib . llud . achaſſwalla6u . a nynnya6 . A her6yd y kyuarwydyt pedweryd mab ida6 uu lleuelys . . . . . ends : Ac uelly y g6areda6d llud y teir gormes yar ynys prydein . Ac o hynny hyt yn diwed y oeſ yn bed6ch l6ydyannus y llywya6d llud uab beli ynys prydein . Ar chwedyl h6nn a elwir kyfranc llud a lleuelys . ac uelly yteruynha.
Col. 710. Pwyll penndeuic dyuet aoed yn argl6iyd ar ſeith cantref
dyuet . . . . . . .
Col. 726. ILyma yr eil geinc or mabinogi : Bendigeitvran vab llyr aoed vrenhin corona6c ar yr ynys honn . Ac ardercha6c o goron lundein . . . . . ends : Ac am ganyat adar riannon . ac ar yſpyda6t benn pedwar ugeint mlyned.
Col. 739. ILyma y dryded geinc or mabinogi : Gwedy daruot yr ſeithwyr adywedaſſam ni uchot cladu penn bendigeituran yny g6ynvryn yn llundein . . . edrych a6naeth mana6ydan ar y dref . . . . . . ends : Ac o acha6s y karchar l6nn6 y gelwit y kyfar6ydyt h6nn6 mabinogi. rnynnweir a mynord . Ac uelly y teruyna y geinc honn yma or mabinogi.
Col. 751. Honn y6 y bed6ared geinc or mabinogi : Math uab mathon6y oed argl6yd ar wyned . . . . . . ends : A herwyd y dyweit ykyuarwydyt ef auu argl6yd wedy hynny ar wyned . Ac velly y teruyna y geing honn or mabinogi.
Col. 769.‡ ILyma mal y treythir o yſtorya gereint uab erbin : Arthur adeuodes dala llys ygkaer llion ar wyſc . . . . . . . ends : ac yd aeth gereint parth ae gyuoeth ehun . Ac y wledychu o hynny allan yn ll6ydyannus ef aeuil6ryaeth aewychdra yn parhau gan glot ac etmic ida6 . ac y enit o hynny allan.
Col. 810.‡ The Romance of Kulhwch and Olwen : Kilyd nab kelydon wledic a uynnei wreic kynmwyt ac ef . . . . . . . . ends : A g6aſcaru lluoed arthur pa6b y wlat . Ac uelly y kauas kulh6ch olwen merch yſpadaden penu ka6r.
Col. 845. The Romance of Bown of Hampton† : Yn hamt6n ydoed Jarll aelwit gi6n . ac aruer awnaeth na vynnei wreic yny Jeuengtit. A g6edy hynny pann ymdreigla6d parth ae heneint yg6reicka6d. Sef g6reic auynna6d g6reic ieuanc tu dra6d y uor. A honno aoed yn karu g6r ieuanc . . . . ends : A phan welas bo6n hi y kymerth yr6ng y ureicheu . a gorchymun aortigant gi eu mab ydu6. Ac ar hynny y teruynaſſant 6y ell deu . Ac y doeth yghwanec y gant o engylyon y d6yn eu heneideu yr nef att du6 . . . . Ac yna y coronha6yt gi o goron m6mbra6nt . ac uelly y teruyna yſtorya bo6n o hamt6n.
Col. 928. The Physicians of Myđvei†† : Yma gan borth du6 goruchel bendigedic y dangoſſir y medegynyaetheu arbennickaf aphennaf 6rth gorff dyn . A ſef y neb a beris euhyſcriuennu yny mod h6nn . Riwalla6n uedic . ac ueibon . Nyt amgen : kad6ga6n . a gruffud . ac eina6n . kanys 6ynt aoedynt oreu . a phennaf or medygon yneu hamſer h6y . ac yn amſer rys gryc euhargl6yd . ac argl6yd dinef6r . y g6r agedwies eu breint ac eu dlyet yn g6byl 6rthunt yn enrydedus mal ydylyynt . Ac yſef acha6s ypalraſſant h6y yſcriuennu eu kywroinr6yd yny mod h6nn. rac na bei awypei gyſtal ac awydynt h6y g6edy 6y . . . . . . Pa uedeginyneth leihaf. koffi dȳ la6 yny wennofo . ac odyna poeri arnei ae rugla6.
Abſinthium calidum & ficeum in primo gradu continet in ſe uirtutem expulſerimam & continam . contina confortat ſtomacum . . . . . . . De ſalma herba . . . & ſi de predicto pulucre ponatur in lampade & accendetur uidebitur quod tota domus ſerpentibus ſit impleta.
Rac gwewyr . keis y dialtean yr h6nn auyd gan yr yſpiſſwyr. agorcu y6 h6nn6 rae pob dolur . . . . . ends : Heuyt na v6yta ynydarfo yr kylla wackau . a hynny a elly y adnabot ar dy chwant yrb6yt . ar deneur6yd dy ole6 [aliw] . Or b6ytey heb ch6ant b6yt arnat . rewi a6na y g6res annyana6l. Ac or b6ytey pan vo ch6ant b6yt arnat . dy anyan avyd kynwreſſocket athan. A ph6y bynnac ny chymero b6yt yna . y gylla a lein6 o afoachuſter yr h6nn abeir g6ae6 yny penn.§§
Col. 964.¶ Welsh Proverbs : A vo da gan du6 : yſtir. A da6 maen. ac. ada6 mab. Aduc yr hyd .yr mace ma6r . . . . . . ends : Vyneb triſt : dr6c aery. Vcher ada6 . gan drychin . & cetera.
Mabieith hengyrys o ial . yr h6nn aelwit bach budugre . agado fyfary6d . A g6yd varch gyfar6yd . Ar hen wyrda a dywa6t y diaerhebyon o doethinelb .
hyt pen veynt gad6edic g6edy 6ynt . y rodi dyſc . yr neb afynnyei arnunt . kanys crynodeb parableu llawer . ſynh6yreu y kynghoreu doethbrud . adangoſir ar uyrder yr neb aedyallo yny diarhebyon Cf. cols. 1057–88 infra.
Col. 975. Imago Mundi : Athro ma6r ywybot ae doethineb yn anuon annerch y athro arall kyfar6yd ynffyd y drinda6t . ac yn ffrydyeu y doetbineb . ar keluydodeu o ſeith ns6n yr yſpryt glan . ag6edy gorffenno oeſſoed y uuched honn . lla6enhau or ſeith guynuydedigr6yd ac ynyr wythuet kytwledychu . gyt ar tat trinda6t yn vnda6t . . . . . . ends : Ac yn dechreu kylchu ſaturnus wedy deg mlyned arhugeint . p6y bynnac a adineuo del6 oe uyd . hi adyweit ualdyn . Pa6b onedunt agerdant eukylch . wedy deudegmlyned arhugeint aphumpcant . a llyna diwed y llyuyr h6nn.
Col. 998. A chyt traetho athra6on gerd or ſygnen yſſyd yn Zodiacus. oduch y plannedeu . ac or ffuruauen . ac or ſyr yſſyd oſſodedic yndi . . . . ends : Or dayar hyt att y nef y maent . can mil o uiloed . a na6 mil o viloed . athryehaint . a phymthec milltir arhugeint.
Col. 999.¶§ ILyma weithyon dechreu brut y ſaeſſon ac mal y g6ledychaſſant : Gwedy kadwaladyr vendigeit a goreſgyn or ſaeſſon ynys brydein . . . . . . ends : y chwechet vl6ydyn [1382] oe deyrnaſ ef [Richard II] y bu y llifeiryeint ma6r . mal yd oed anha6d traethu na dywedut awnaeth o dr6c ar dra6s lloegyr.
Col. 1020.¤ O oes g6rtheyrn g6rtheneu hyt weith bad6n yd ymlada6d arthur ae hyneif ar ſaeſſon . . . . . . . ends : Y vl6ydyn racwyneb yd aeth Jeuan vrenbla y Jwerdon . ac y doeth rond6lff Jarll kaer y
deganu6y yn erbyn Jeuan vrenhin.
Cols. 1022 l. 9 to 1025 are left blank.
ymatcrec lly6elyn ag6rnerth by Tyffsilya6 uab brochuael
1026 yſcethra6c : Eiry mynyd gwynt am berth . . . . a
yr du6 kyffeſſa ynda 282※※
1028 Eiry mynyd g6ynn pob tu . . . . . b
gna6t pob anaf ar anoeth 285※※
1030 Bit goch crib keilya6c . bit annyana6l . . . . . c
bit l6th chwanna6c . bit rynga6c cleirch 288b※※
1031 Gna6t g6ynt or dehou . gna6t atneu yn llan . . . . . d
nyt edeu hirbwyll hirbla 290※※
b. Kalangaeaf kalet gra6n . . . . e
or kant odit kedymdeith 291b※※
1032 Bagla6c bydin bag6y onn . . . . . f
g6ed6 pob camp heb y da6n 292※※
1033 Gorwyn blaen onn . hirwynnyon vydant . . . . . g
g6ae a d6c daffar o la6 293※※
1034 Goreiſte ar vrynn aeruyn uymbryt . . . . . h
cas dyn yman y6 cas du6 vry 296※※
1036 Kynn bum kein vagla6c bum . kyffen eirya6c . . . . . i
penn g6r pan g6in a dyly 299※※
1039 Dymkywarwydyat unhwch dywal . . . . . k
el6ch llu a ll6ybyr arna6 305b※※
1041 Maenwynn tra vum yth oet: ny ſethrit . . . . . l
maenwynn nac ada6 dy gyllell 311※※
1042 Panet anet gereint oed agoret pyrth nef . . . . . . m
bla6r blaen eu ra6n yn aryant 311b※※
1043 Katwalla6n kynnoedyuot . . . . . . n
kyneruydom uy am eluet 314※※
1044 Sefwch allan vorynnyon a ſyll6ch . . . . . o
nyt g6i6 elein yth grein y grech 316※※
1049 Gogyfercheis gogyfarchaf gogyfuerchyd . . . . a
ony mol6yf i vryen 326※※
1050 Mal rot yn troi tramh6eilyeu . . . . b
y ranu oewled oeſſwed heb eiſſeu 327b※※
b. Mochda6 byt yngryt yngredyf carant . . . . c
Dygogan tyfyrru erymes trabytha6t 328※※
1051 ILynghes von dirion direidi . . . . . d
lleſſerthin werin amdrin drauot.
b. Crſt ieſſu llwyr uedu lleuuer criſta6n . . . . e
diwed trugared tr6y gyfreith 329•‣
1053 Mor y6 g6ebel g6elet . kynn6ryf kynniret . . . . . f
anroder rann diuieu . g6enwled g6al oleu 329※※ 29•‣
1054 Prif gyuarch geluyd panryleat . . . . g
ry bryn h6ynt wlat nef adef goreu 830※※ 29•‣
goſſymdeith llefoet wyneb ola6r . y6 hynn.
1055 Golut byt eyt dyda6 . . . . . h
kerennyd du6 a hoedl hir 383※※ 81•‣
1057–83 A collection of 557 Proverbs‡‡ arranged alphabetically and described
as
Matweith hengyrys o ial yr h6nn a elwit bach budugre . a cato gyfar6yd.
a g6yduarch gyfuarwyd . Ar hen wyrda ady6awt y diaerhebyon hynn
odoethineb . hyt pan vydynt gatwedic g6edy 6ynt y rodi dyſc yr
neb aſynnyei arnunt. Cf. Col. 694 supra.
A vo da gan du6 ys dir . . . .
vahl ll6yth maen ketti
1085 Yny mad h6nn y treythyr o gedymdeithyas amlyn ac amic Yn yr amſer ydoed pepyn hen yn vrenhin yngwlat fringa y ganes mab y uarchauc ardercha6c bonbedic or almaen . yny kaſtell a elwit berigan oe wreie bria6t . Ac o acha6s nat oed na mab na merch udunt namyn b6nn6 . dirua6r lewenyd agymeraſſant . . . . . . ends : Ac y mae bedi6 heno yr amlyn ac amic . y g6yr auerthyrwyt yr karyat du6 . Y dryded vl6ydyn achweugeint amil oed hynny or pen gymerth ieſſu griſt gna6t ovru wyry yr argl6ydes veir . y pedweryd dyd o galau ebrill . yny vl6ydyn y bu uar6 ſeint bernat aoed abat yngkleros . Ar volyant ac enryded y du6 ar egl6ys . y g6r y bo bendigedic y en6 yndragywyda6l poet g6ir Amen.⁑⁂
1116 (ffilſtion yw dynyon a dall am air duw ammau'r dy ac dyall a fo drwg ai fyd ar wall ef a daera fod arrall W. Mydleton)
1117 A Welsh Grammar.—Pedeir llythyren arugeint kymraec yſſyd . nyt anen A. b. c. d. e. f. g. h. i. k. 1. m. n. o. p. q. r. ſ. t. v. x. y. w. ll. Ac or rei hynny rei yffyd vogalyeit . ereill yſſyd gytſeinanyeit. Seith bogal. nyt amgen . a. e. i. o. v. y. w. y llythyr ereill oll yſſyd gytſeinanyeit . kanys kytſeinya6 ar bogaglyeit awnant . Rei or kytſeinanyeit . kanys kytſeinya6 Ereill yſſyd lythyr mut . &c. . . . . . . ends : Tripheth a beir kaſſau kerdn6r . kebydyaeth . a dyfyrllytr6yd . a goganu dynyon da .
1143 Ma6r a6r y da6n a dyuu . . . . . i
nef . ar yna6d ae teulu 216※※
b. Dir vyd ynn bronn kyt boet breua6l . . . . . k
tut yſpryt antat yſpryda61 217※※
1144 Er mab kyuarchaf r6ydaf vy reen . . . . . a
kan wyt deu pell godeu ac uu 218※※
b. Reit y6 ynndill6ng tyllued preſſent . . . . . b
moeſſen ae dywa6t adu6 ae med 219※※
1145 Goreu y6 ydyn, di6 ynyt pert . . . . c
ar nef ar na6d du6 aediffryt 220※※
1146 Gogana6l arglwyd gogana6l . . . . d
trugared itti vy ri rotua6l 221※※
b. Kyuarehaf y du6 dwywa6t weini . . . . e
vndu6 ynt 6ynteu . a diben tri . 222※※
1147 Ambo y. gan du6 ambo trugared . . . . f
kerennyd douyd beunyd ambo 222b※※
b. [R]eidaf oed ynn reithaf . ymbywyt . . . . . g
crett6yf di vy ri pan vo reittaf . 2245
1148 Dvw arglwyd ergIy6 dy volyant . . . . . h
vn parch 6y perchi a vȳnant . 225※※
1149 Reen rieda6e r6yſc kyuerthi . . . . . i
yr auo diuro yny divri . 226※※
b. Divri divroed dyhed diheu . . . . k
dinam bwyat du6 ae goreu. 227※※
1150 Goreu gwaradret goredwyn ffa6 . . . . l
na cheryd y du6 d6yn yr eida6 227b※※
b. Eidunyant ydyn y d6yn ar uoes . . . . m
yn hir nynn6ys du6 dynnya6l einyoes. 228※※
c. Einnyoes enryded rac llu annweir . . . . n
nyt oed ia6n y dyn dywedit geir 228b※※
d. Geir gar6ffraeth waeth g6eith gbyth gywyt . . . . o
gobryt g6elet ynhed ynhyt 228b※※
e. Yn hyt yn hedwch ha6d b6yf oe glas . . . . p
poet ef vyndu6 nef vo vyndinas . 229※※
1151 Mab anrodet . mab mat anet . dan y vreinheu . . . . q
Ac aug6na lle . yn tecca bre . yggobr6yeu . 229b※※
1153 Gwaret arnaf naf na6d amrodych . . . . r
g6ynn oleu . ar y lla6 deheu . ym llcheych 51•‣
1154 Goruche du6 golochir ympob vn . . . . . s
Arauedylyeis . ac aradigones . o treis a thraha
1158 Moli du6 yndechreu adiwed . . . . t
criſt ny b6yf triſt yndy orſſed 53•‣
1159 Yn en6 domini . meu y moli . ma6r y mola6t . . . . u
Cadarn ungeil . criſt nyt atueil . y teilyngda6t . 54•‣
b. Ponyt g6ann truan trymder pechadur . . . . v
eithyr y amdo amdla6t biuer 341b※※ 45•‣
1160 Na6d ytat armab rat rof amgalon . . . . . w
yn rwydder lleuuer ymllehaon . 233※※ 45b•‣
1161 Y g6r anrodes rinnyeu ardnua6t . . . . . x
ny b6yf 6r aghall . erbyn augheu. 234※※ 46•‣
b. E Du6 yngyntaf ykyuarchaf . bennaf bieu. . . . 48•‣
Geyr bronn douyd . yndragywyd . gywir donyeu . 236※※
*
Cols. 1 to 37 6 1. 8; 381 to 502 1. 7; and 605-2 6 represent the oldest hand; Cols. 376 1. 9 to 37 7 1. 18; 502 1. 8 to 516 1. 26; 520-71 are stightly later and represent a different type of writing. This type prevails through a large part of the rest of the MS. and makes it difficult to classify the several hands of this school. The portions distinctly later are indicaated in the foot-notes.
⁂
These texts were reproduced under the title Bruts, edited by Rhys and Evans (Oxford 1890).
⁑
This text was edited by Mrs. Rhŷs, and iſued by the Cymrodorion Society in 1883.
※
Eleven lines at the. foot of col. 517 are more or leſ torn out, and the folio containing cols. 516-517 is mounted on a vellum leaf, excepting the written portion of col. 518 on the back.
‣‣
See Vol. XVII. of the Percy Society's Publications; Weber's Northern Romances; Appendix XXXII. to The Book of Sindibád, ed, by W. A. Clouston; Deux Redactions du Roman des Sept Sayes de Rome, ed,
by Gaston Paris. The Welsh version has little or nothing in common with Dolopathos, sive de Rege et Septem Sapientibus, ed. by H. Oesterley.
••
This work is said to be by “Llywelyn the priest.“ See Jesus Coll: MS. 3 – XX.
⁋
See The Mabinogion, pp. 144–61, Oxford, 1887.
⁍
There are five columns here numbered respectively 571, 571a, 571b, 571c, 571d.
§
These figures refer to pages in Pen. MS. 118, which contains copies of these poems.
⁎⁍
See Mabinogion pp. 297–309.
⁂⁂
See Pen. MS. 5, fol. cx.
‡
For the text of cols. 627–844, see Mabinogion, edited by Rhŷs and Evans (Oxford, 1887).
†
This text is a copy of that in Pen. MS. 5, fol. cxxxviij.
††
See Meddygon Myddfai, pp. 1–27 (Llandovery, 1861).
§§
Ibid, pp. 28–34.
¶
Cols. 960–963, which contain proverbs, are misplaced and should follow fol. 971.
¶§
For this text see Bruts, pp, 385–403.
¤
Ibid., pp. 404–6 in a later hand.
※※
These numbers refer to Plas Hân MS. 15, which contains a copy of the Red Book poetry.
•‣
These numbers refer to Peniarth MS. 118.
‡‡
Additional Proverbs are given in the margins in a hand of about 1600.
⁑⁂
In a larger, heavier hand.
Couldn't find what you were looking for? Search the web:
One Million People CampaignIf you can spare $1 then help support this site and change someone's life forever? Learn how and why on the One Million People campaign page. Or donate $10 and get my Guide to Spices or The Recipes of Africa eBooks as a gift for your donation! |